Þingvellir - sögustaður og náttúruperla á heimsvísu

Hvergi á jörðinni eru ummerki landreks jafn augljós

Saga Íslands og íslensku þjóðarinnar á sér sterkar rætur á Þingvöllum. Skömmu eftir árið 900 var farið að huga að  þeim möguleika að stofna allsherjarþing landnámsmanna á Íslandi. Sumarið 930 komu menn saman á Þingvöllum til að taka þátt í fyrsta Alþingi Íslendinga sem markar upphaf þjóðríkis á Íslandi. Alþingi fór með æðsta löggjafar- og dómsvald á Íslandi frá stofnun þess árið 930 til ársins 1262.

Á þinginu máttu allir stíga fram, þar voru fluttar ræður er vörðuðu mikilvæg mál og fréttir sagðar af markverðum atburðum. Þinghelgun og þinglausnir fóru fram á Lögbergi og þar voru úrskurðir Lögréttu tilkynntir, tímatal rétt, stefnur birtar og þau tíðindi önnur sett fram er vörðuðu þjóðina alla. Lögrétta var æðsta stofnun Alþingis á þjóðveldisöld og fór með löggjafarvald. Starfsvið Lögréttu var margþætt en hún skar úr lagaþrætum, setti ný lög og veitti undanþágur frá lögum.

Eftir því  sem leið á 13. öld jókst ófriður milli höfðingjaætta sem lauk með því að Íslendingar gengust undir yfirráð Noregskonungs árið 1262. Við það hvarf hlutverk Lögbergs úr sögunni og Lögrétta varð megin stofnun Alþingis sem varð dómstóll með takmörkuðu löggjafarvaldi.

Þingið stóð í um tvær vikur á hverju sumri. Til Þingvalla streymdi fólk allsstaðar að, fólk sem vildi taka þátt í samkomu sem átti engan sinn líka á Íslandi. Um eða yfir 5000 manns tóku þátt í samkomunni.

Þann tíma sem Alþingi stóð yfir var það miðstöð þjóðlífs og höfuðstaður landsins. Þangað komu iðnaðarmenn og kaupmenn innlendir sem erlendir, fulltrúar erlendra þjóðhöfðingja, fólk í atvinnuleit og betlarar í leit að ölmusu. Verslunarmenn buðu varning sinn og ölgerðarmenn sáu um að þingheimur gæti vætt kverkarnar. Fréttir voru sagðar úr fjarlægum heimshlutum, kappleikir háðir og veislur haldnar.

Sumarið  1000 dró til tíðinda á Alþingi á Þingvöllum. Upplausn var yfirvofandi í hinu unga samfélagi þar sem þingheimur hafði skipst í tvær fylkingar heiðinna manna og kristinna. Fylkingarnar höfðu hvor sinn lögsögumann og sögðu sig úr lögum hvor við aðra. Lögsögumennirnir tveir sammæltust um að Þorgeir ljósvetningagoði lögsögumaður heiðinna skyldi ákveða hvaða trú Íslendingar allir skyldu taka. Þorgeir lagðist undir feld og hafðist þar við nóttina og næsta dag. Eftir það gekk hann að Lögbergi og kvað upp þann úrskurð að Íslendingar skyldu taka kristna trú en heiðnir fengju áfram að stunda sína trú þótt leynt skyldi fara.

Ræða Þorgeirs ljósvetningagoða markaði þáttaskil á Íslandi en með  henni hóf kristin trú innreið sína í íslenskt samfélag án vopnaskaks og blóðsúthellinga. Með kristni áttu erlendir menningarstraumar greiðari leið til landsins og bókmenning hófst með kennslu í lestri og skrift.

Fyrsta kirkjan á Þingvöllum var reist fljótlega eftir kristnitöku og þar hefur staðið kirkja síðan. Sú kirkja, sem nú stendur á Þingvöllum var vígð árið 1859.

Þingið eða þinghelgin er það svæði kallað sem Lögberg og Lögrétta voru á og störf Alþingis fóru fram þann tíma sem þingið var háð á Þingvöllum. Þar skyldu allir hafa grið og eiga frjálsa aðild að því sem fram fór.

Öxará hefur mótað umgjörð þingsins frá upphafi. Ánni var veitt í Almannagjá til að þingheimur hefði auðveldari aðgang að vatni. Síðan þá hefur Öxará haft mikil áhrif á ásýnd þingstaðarins með framburði og flóðum.

Þingvallabærinn var reistur fyrir alþingishátíðina 1930. Upphaflega var bærinn með þrem burstum en tveim var bætt við 1974. Bærinn er nú sumardvalarstaður forsætisráðherra.

Þingvellir urðu að þýðingarmiklu sameiningartákni í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga á 19. og 20. öld. Sumarið 1798 var síðasta þingið haldið á Þingvöllum. Þegar straumar sjálfstæðisvakningar í Evrópu náðu til Íslendinga í upphafi 19. aldar voru saga og náttúra Þingvalla vakin til lífsins. Þingvellir fengu lifandi hlutverk í þjóðlífinu sem tákn um sjálfstæði.

Þingvallafundir voru haldnir til að efla andann í sjálfstæðisbaráttunni. Þingvallafundir voru haldnir óreglulega allt til ársins 1907. Á þeim var stjórnmálabaráttan í landinu skipulögð og málin búin í hendur þeim sem báru þau fram á Alþingi og fyrir stjórnvöld. Vegna Þingvallafundana og sjálfstæðisbaráttunnar festust Þingvellir í sessi á ný sem helsti samkomustaður þjóðarinnar - þar koma Íslendingar saman til að fagna stærstu og mikilvægustu atburðum í sögu þjóðarinnar.

Frá því  að Alþingi var lagt niður á Þingvöllum 1798 hafa Íslendingar haldið sex miklar hátíðir á Þingvöllum. Árið  1874 var þjóðhátíð haldin á Þingvöllum til að fagna 1000 ára afmælis Íslandsbyggðar. Sumarið 1930 var haldin stórhátíð  á Þingvöllum til að minnast þess að 1000 ár væru liðin frá stofnun Alþingis. Stofnun lýðveldis á Íslandi fór fram á Þingvöllum á fæðingardegi Jóns Sigurðssonar forseta, 17. júní 1944. Árið 1974 var ellefu hundruð ára afmæli Íslandsbyggðar fagnað á Þingvöllum. Þann 17. júní árið 1994 var minnst hálfrar aldar afmælis lýðveldis á Íslandi á Þingvöllum. Vorið 1999 var sett kristnihátíð á Íslandi sem markaði röð atburða um land allt sem minntust kristnitökunnar árið 1000. Hápunktur hátíðarhaldanna var tveggja daga hátíð á Þingvöllum í byrjun júlí sumarið 2000.

Frá öndverðu hafa ferðamenn lagt leið sína á Þingvelli. Sagan og náttúran gera Þingvelli að einkum magnaðasta stað á Íslandi. Þar má dvelja við sögu- og náttúruskoðun vikum saman en þó alltaf sjá og upplifa eitthvað nýtt frá einni klukkustund til annarrar.

Þjóðgarðurinn á Þingvöllum var stofnaður með lögum árið 1930. Í lögunum segir að Þingvellir við Öxará skuli vera friðlýstur helgistaður allra Íslendinga, hið friðlýsta land skuli ævinlega vera eign íslensku þjóðarinnar undir vernd Alþingis og landið megi aldrei selja eða veðsetja.

Þingvellir voru samþykktir á heimsminjaskrá Menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna 2. júlí 2004. Með samþykktinni eru Þingvellir meðal þeirra náttúruminjastaða á jörðinni sem hafa einstakt gildi fyrir alla heimsbyggðina.

Þingvallasvæðið tengist eldgosa- og sprungubeltinu sem liggur þvert yfir Ísland. Það er hluti flekaskila Atlantshafshryggjarins. Sigdældin er hluti af virku eldgosa- og sprungusvæði sem nær utan frá Reykjanesi norður í Langjökul. Á Þingvöllum færast jarðskorpuflekarnir í sundur og spilda á milli sígur. Fjarri flekaskilunum er hreyfingin um 2 cm á ári að meðaltali en á þeim sjálfum safnar bergið spennu á löngum tíma sem losnar í umbrotahrinum þegar brotamörkum er náð. Síðast gekk slík umbrotahrina yfir Þingvallasvæðið vorið 1789. Þá gekk 10 daga jarðskjálftahrina yfir Þingvelli. Þá seig landið milli Almannagjár og Hrafnagjár um tvo metra.

Á síðustu 9000 árum nemur landsig um gjárnar samanlagt um 40 metrum en gliðnum um 70 metrum. Telja má víst að landslag á þingstaðnum sé talsvert breytt nú frá því sem var þegar þinginu var valinn staður.

Hið stöðuga landsig hefur valdið ágangi vatns upp á hinn forna þingstað. Frá því Alþingi var stofnað árið 930 hefur landið þar sigið um allt að fjóra metra. Vatnságangur og landsig hafði áhrif á þingstörfin en talið er að Þingvallakirkja hafi verið flutt á 16. öld þangað sem hún er nú. Lögrétta var færð úr stað 1594 því þá hafði hún einangrast á hólma í Öxará.

Við landsigið  1789 fór nokkuð af túni á Þingvöllum undir vatn, gjár opnuðust í og kringum túnið svo ekki var óhult fyrir gripi, og almenningsvegurinn yfir Öxarárósinn og meðfram Hallinum fór á kaf. Þinghald var í kjölfarið lagt niður á Þingvöllum og flutt til Reykjavíkur.

Í Vatnskoti nærri miðri sigdældinni var landsigið árið 1789 um eða yfir tveir metrar. Þar fór stór hluti af túninu undir vatn. Land mun halda áfram að síga á Þingvöllum með fyrirsjáanlegum ágangi vatnsins og árinnar á bakkana og þingstaðinn forna en enginn veit hversu langt er þar til næsta umbrotahrina skellur á með tilheyrandi landsigi.

Á seinasta jökulskeiði ísaldarinnar lá þykkur jökull yfir öllu Íslandi. Undir jökulskildinum voru eldsumbrot sem mynduðu móberg. Sum þessara eldgosa náðu að bræða sig í gegnum jökulskjöldinn og enduðu í hraunrennsli. Önnur bræddu einungis hvelfingu undir ísnum og mynduðu móbergsfjöll eða langa móbergshryggi.

Fyrir um 14.000 árum tók jökulinn að leysa og hann hopaði smám saman inn í landið. Fyrsti vísirinn að Þingvallavatni kom fram fyrir 12000 árum. Þá lá jökultunga í Þingvallalægðinni og jökullón myndaðist syðst í henni. Þingvallavatn varð síðan til þegar jökullinn hopaði enn lengra inn í landið. Undan jöklinum komu í ljós mismunandi gerðir móbergsfjalla sem myndast höfðu við eldsumbrot undir jöklinum.

Fyrir um 9000 árum var Ísland orðið jökullaust og þá hófust mikil dyngjugos í Þingvallasveit. Þá mynduðust dyngjurnar Skjaldbreiður og Goðahraun en Þingvallahraunið eru hluti þess.

Talið  er að gosin sem mynduðu dyngjurnar hafi staðið í  áratugi. Hraunin tóku fyrir yfirborðsrennsli jökulvatns suður Þingvallalægðina. Allt vatn norðan frá hvarf í hraunið og kom undan því sem tært lindarvatn.

Goðahraunið  rann út í Þingvallavatn og lokaði fyrir afrennsli þess svo vatnsborðið hækkaði. Vatnið minnkaði þó þar sem hraunið fyllti það að hluta. Hraunið sléttaði yfir Þingvallalægðina en landsig og sprunguhreyfingar héldu áfram og gjárnar endurnýjuðust. Nú sést vel á Þingvöllum landsigið síðustu 9000 ár eða frá því hraunið rann.

Fyrir rúmum 3000 árum opnaðist um 8 km löng gossprunga norðaustan við móbergsstapann Hrafnabjörg og myndaði Þjófahraun. Hraunið breiddist út austan við Tindaskaga en álma úr því rann til vesturs norðan við Hrafnabjörg.

Seinast gaus í Þingvallasveit fyrir um 2000 árum. Gossprungan sem þá opnaðist er norðaustan við fjallið Hengil. Þá rann Nesjahraun í Grafningi og Sandey reis upp af botni Þingvallavatns.

Vegna landsigs og hrauns skapast fjölbreytni í búsvæðum, til dæmis fylgsni fyrir fiska í gjám og gjótum með strandlengju Þingvallavatns. Þingvallavatn er sérstaklega frjótt og gróðursælt þó svo að það sé mjög kalt. Um þriðji hluti botnsins er þakinn gróðri og magn þörunga er mikið.

Í Þingvallavatni eru urriði, bleikja og hornsíli. Talið er að þessar þrjár tegundir fiska hafi allar lokast í vatninu þegar land lyftist eftir farg jökuls síðasta kuldaskeiðs ísaldarinnar. Stöðugt og jafnt innstreymi grunnvatns í Þingvallavatn skapar fiskum og öðrum lífverum vatnsins góð skilyrði.

Birkiskógur er einkennandi fyrir Þingvallasvæðið. Birkið ásamt víði, lyngi og fjalldrapa breyta ásýnd Þingvalla á haustin og haustlitir taka völdin. Þá eru Þingvellir með fegustu stöðum jarðar.

Hjá Extreme Iceland bjóðast dagsferðir til Þingvalla alla daga ársins.