Suðurland að Jökulsárlóni

Tveggja til fimm daga ferðir

Hengill er fjall austan Reykjavíkur, móbergshrúgald sem hæst nær um 800 metra yfir sjávarmál. Hengillinn er megineldstöð og undir honum stór kvikuþró. Hengilssvæðið er eitt öflugasta jarðhitasvæði á jörðinni. Á yfirborði eru þúsundir hvera og tvær jarðvarmavirkjanir sækja afl sitt niður í átt að kvikuhólfi Hengilsins. Norðan hans er Nesjavallavirkjun en sunnan hans Hellisheiðarvirkjun.

Hellisheiðarvirkjun framleiðir rafmagn með jarðvarma (gufu) á sunnanverðu Hengilssvæðinu, rétt við þjóðveg númer eitt. Virkjunin hóf starfsemi árið 2006 en framleiðslan hefur verið að aukast jafnt og þétt síðan og framleiðir virkjunin nú um 300 megavött af raforku. Komið verður við í Hellisheiðarvirkjun.

Í og við  þorpið Hveragerði eru fjölmargir hverir, bæði leirhverir, vatnshverir, gufuhverir og goshverir. Við skoðum hveri og gróðurhús en fjölmörg slík eru í Hveragerði.

Við ökum yfir Ölfusá sem er vatnsmesta straumvatn á Íslandi með  rennsli um 420 rúmmetra á sekúndu. Brúin yfir ána var byggð árið 1891 en stendur enn fyrir sínu þótt íslenski hesturinn hafi verið eina samgöngutækið á Íslandi á þeim tíma. Við brúna byggðist þéttbýlisstaðurinn Selfoss eftir að brúin var byggð. Selfoss er nú stærsti þéttbýlisstaðurinn á Suðurlandi með um 6500 íbúa.

Selfoss stendur á hrauni sem rann ofan af hálendinu fyrir um 8700 árum. Þjórsárhraunið þekur um 967 ferkílómetra og umfangið er um 26 rúmkílómetrar. Þjórsárhraunið er þar með eitt stærsta hraun sem runnið hefur á Íslandi frá því jökla síðasta jökulskeiðs ísaldarinnar leysti.

Leiðin liggur yfir Þjórsá sem er lengsta straumvatn á Íslandi, um 230 kílómetrar að lengd og rennslið um 370 rúmmetrar á  sekúndu. Margar stórar vatnsaflsvirkjanir eru í Þjórsá.

Seljalandsfoss fellur rúma 60 metra fram af fornum sjávarhömrum. Hægt er að ganga bak við fossinn og er umhverfi hans bæði ævintýralegt og fagurt í senn.

Austan við  Seljalandsfoss, undir Eyjafjöllum, er mikill landbúnaður og blómleg býli. Upp af rís Eyfjafjallajökull, 1666 metra yfir sjó. Jökullinn er sá sjötti stærsti á Íslandi og undir fjallinu er kvikuþró enda jökullinn megineldstöð sem gosið hefur tvisvar á sögulegum tíma, árið 1612 og 1821.

Úti fyrir eru Vestmannaeyjar, myndaðar við eldsumbrot í sjó. Síðast varð eldgos þar 1973 en árið 1963 myndaðist eyjan Surtsey, útvörður Íslands í suðri.

Á Skógum fellur Skógafoss um 65 metra fram af fornum sjávarhömrum en Skógafoss er einn formfegursti foss á Íslandi. Á Skógum er byggðasafn sem stofnað var árið 1949 og samgöngusafn. Er þar áhugavert um að litast.

Mýrdalsjökull er fjórði stærsti jökull landins. Undir honum er megineldstöðin Katla sem gosið hefur margoft á sögulegum tíma, síðast 12. október 1918. Talið er að gos í Kötlu sé  yfirvofandi. Suðvestan úr Mýrdalsjökli gengur Sólheimajökull niður á láglendi og frá honum rennur Jökulsá á Sólheimasandi eða Fúlilækur eins og vatnsfallið er oftast nefnt. Við göngum að og á Sólheimajökul og virðum fyrir okkur ummerki jökulsins, ekki síst hörfun hans síðustu árin.

Dyrhólaey gengur í sjó fram við suðurströnd Íslands. Hún er syðsti hluti landsins og um 120 metra há. Þar er fjölskrúðugt fuglalíf, má þar nefna fýl, langvíu, álku, súlu og lunda. Dyrhólaey myndaðist við eldgos í sjó fyrir um 100.00 árum. Dyrhólaey dregur nafn sitt af því að gat hefur myndast í bergið og flæðir sjór þar í gegn. Dyrhólaey var friðlýst árið 1978. Árið 1910 var byggður viti á eynni, hann var endurbyggður 1927. Vegur er upp á Dyrhólaey og þaðan skemmtilegt útsýni, jafnt eftir ströndinni, til sjávar sem inn til landins.

Í Reynisfjöru er staldrað, þar eru sérkenntilegir sjávarhellar og áhugavert stuðlaberg. Í Vík í Mýrdal er gengið niður í fjöruna sem sífellt færist nær húsunum í þorpinu. Úr fjörunni sjást Reynisdrangar vel en þeir eru sérkennilegir klettadrangar myndaðist í eldsumbrotum.

Mýrdalssandur er um 700 ferkílómetrar, myndaður af framburði jökulánna og jökulhlaupa úr Kötlu. Kötluaskjan, um 100 ferkílómetrar að stærð og allt að 700 metra djúp, full af ís. Katla hefur gosið um 20 sinnum frá landnámi, síðast árið 1918. Gosunum fylgja mikil jökulhlaup þannig að mikið magn af ís, ösku og aur berst með hlaupvatninu. Mestallur Mýrdalsandur myndaðist í jökulhlaupum sem hafa orðið í kjölfar Kötlugosa.

Austan Mýrdalssands er komið í Eldgjárhraun sem er stærsta hraun sem runnið  hefur á sögulegum tíma á jörðinni. Það myndaðist í gríðarlegu eldgosi árið 934 í gossprungunni Eldgjá sem er nær 60 kílómetra löng. Hraunið er 18-19 rúmkílómetar að umfangi.

Austan við  Eldgjárhraunið og jökulfljótið Kúðafljót er komið í Skaftáreldahraun sem myndaðist í miklu eldgosi í Lakagígum. Gosið hófst 8. júní 1783 en því lauk 7. febrúar 1784. Skaftáreldar ollu miklum landspjöllum og tjóni. Í eyði um lengri eða skemmri tíma fóru 47 jarðar og 14 hjáleigur. Fólk varð fæst í eldsveitunum árið 1785. Þá voru íbúar sveitanna 486 eða 37% þeirra sem þar bjuggu fyrir Skaftárelda. Eftir stendur hraunið, um 656 ferkílómetar og um 14 rúmkílómetrar.

Fjaðrárgljúfur er við veginn upp að Lakagígum, skammt vestan við Kirkjubæjarklaustur. Fjaðrá fellur þar fram af heiðarbrúninni í hrikalegu gljúfri. Áhugavert er að ganga bæði upp gljúrið sem um gjúfurbakkana.

Landbrotshólar við Kirkjubæjarklaustur eru eitt stærsta gervigígasvæði á  jörðinni. Gervigígar myndast þegar hraun flæðir yfir votlendi, vötn eða árfarvegi. Hraunkvikan tekur í sig vatn, sýður og tætist í sundur þannig að hraunið verður að gjalli. Landbrotshólarnir eru hluti af Eldgjárhrauninu sem áður er nefnt.

Austan við  Kirkjubæjarklaustur er stuðlabergsflöturinn Kirkjugólf, um 80 fermetrar. Þarna hefur aldrei staðið kirkja en engu öðru er líkara en flöturinn hafi verið lagður af manna höndum.

Dverghamrar, skammt austan við Foss á Síðu, eru sérkennilegar stuðlabergs klettaborgir. Landslagið er orðið til við brimsvörfun við hærri sjávarstöðu við lok síðasta kuldaskeiðs  ísaldarinnar. Dverghamrar eru friðlýst náttúruvætti.

Jökuláin Hverfisfljót skilur að nokkru milli Skaftáreldahrauns og Núpahrauns sem myndaðist í miklu eldgosi fyrir um 5000 árum. Gígaröðin sem myndaðist í eldgosinu er stundum nefnd Rauðhólar og gengur inn undir Síðujökul Vatnajökuls sem var ekki til þegar gosið varð. Gígaröðin er yfir 30 kílómetra löng. Hraunið er um 230 ferkílómetar, umfangið 6-7 rúmkílómetrar og Núpahraun þar með þrettánda stærsta hraun á Íslandi.

Lómagnúpur er 767 m hár gnúpur á Skeiðarársandi. Skoðuð verður mikil skriða sem féll úr fjallinu í júlí árið 1789 en það sumar urðu margir stórir jarðskjálftar á Suðurlandi. Austan við Lómagnúp eru stórfljótin Núpsvötn og Gígjukvísl á Skeiðarársandi. Vatnið sem áður var í Skeiðará rennur nú í Gígjukvísl. Brúna yfir Gígjukvísl tók af í miklu jökulhlaupi árið 1996 í kjölfar eldgoss í Gjálp í Vatnajökli.

Skeiðarársandur er gríðarstórt sandflæmi undan Skeiðarárjökli sem nær til sjávar. Skeiðarársandur er myndaður af framburði jökuláa og er stærsti sandur í heimi en hann þekur um 1300 km² svæði. Eldgos undir jöklinum hafa valdið mörgum jökulhlaupum, síðast árið 1996. Þessi hlaup sem eiga upptök sín í Grímsvötnum eru kölluð Skeiðarárhlaup. Næst jöklinum er Skeiðarársandur afar grýttur, nánast stórgrýti en eftir því sem fjær dregur er sandurinn aur og möl og næst sjó er hann sandur og leir. Lítill gróður er á Skeiðarársandi. Sandurinn er mikilvægt selalátur. Landselur og útselur kæpa við ströndina. Skeiðarársandur er eitt stærsta varpsvæði skúms á Íslandi.

Brúin yfir Skeiðará er sú lengsta á Íslandi, um 900 metrar. Lítið vatn rennur nú undir brúna enda rennur Skeiðará nú meðfram jöklinum og sameinast þar Gígjukvísl.

Þjóðgarðurinn í Skaftafelli var stofnaður 1967 og er stærsti þjóðgarður Evrópu, um 5000 ferkílómetrar. Skriðjöklarnir Skeiðarárjökull, Morsárjökull og Skaftafellsjökull setja sérlega tilkomumikinn svip á svæðið og óvíða á landinu gefst betra tækifæri til jöklaskoðunar. Í Skaftafelli má velja ótölulegan fjölda af ævintýralegum gönguleiðum, jafnt auðveldum sem erfiðum.

Öræfajökull er megineldstöð með öskju og útvörður Vatnajökuls í suðri. Efsti hluti Öræfajökuls er Hvannadalshnúkur, 2110 metra ár og hæsti tindur á Íslandi. Öræfajökull hefur gosið tvisvar á sögulegum tíma. Fyrst 1362 og síðan 1727.

Austur frá Öræfajökli ganga fjölmargir skriðjöklar, svo sem Stigárjökull, Hólárjökull, Kvíárjökull, Hrútárjökull og Fjallsjökull. Vegna hopunar jökla eru jökullón framan við Kvíárjökul og Fjallsjökul. Er þar ævintýralegt um að litast.

Breiðamerkurjökull er meðal stærstu skriðjökla Vatnajökuls. Fyrir rúmum hundrað áraum munaði minnstu að jökull næði í sjó fram en þá voru aðeins um 200 metrar milli jökultungunnar og öldurótsins í fjörunni. Jökullinn tók að hopa í upphafi síðustu aldar. Lón tóku að myndast framan við jökulinn árið 1935. Árið 1975 var lónið orðið um 8 ferkílómetrar en í dag er það um 20 ferkílómetrar og mikil ævintýraveröld. Jökulsárlón er dýpsta stöðuvatn á Íslandi, 284 metra djúpt. Á því fljóta ótölulegur fjöldi ísjaka sem við skoðum nánar meðan við siglum um lónið.

Extreme Iceland skipuleggur ferðir um Suðurland að óskum hvers og eins.